Karar

Yardımcı Pilot · 6 — George Lucas, Yıldız Savaşları (1977)

Önceki yazı (Test) bu durağı tek bir soruyla duyurmuştu: makine yardım ettiğinde son kararı kim verir? George Lucas'ın yazıp yönettiği Yıldız Savaşları (1977), bu soruyu bir kokpitin içinde görünür kılar.

Filmin son saldırı sahnesinin ikincil özetine (Shmoop, sahne 44) göre Luke Skywalker, Obi-Wan'ın sesini duyar ve hedefleme bilgisayarını kapatır; kısa süre sonra Darth Vader Luke'un uçağına isabet ettirir, hasar R2-D2'yi etkiler, ardından Han ve Chewie gelir. Benim okumamda R2-D2 o uçakta bir yardımcı pilottur; uçağı ise Luke uçurur.

Bu sahneyi "aleti kapat, sezgine güven" diye okumak kolaydır; ancak bir yöneticinin masasında kimsenin doğrulayamadığı bir sese güvenip ekranı kapatmak bir güvence değil, bir risktir. Benim bu sahnede baktığım yer sezginin zaferi değil, kararın izidir: hedefleme bilgisayarını kapatan el Luke'un elidir, kararın sahibi bellidir; fakat dışarıdan yalnız kokpit kaydına bakan biri aletin kapandığını görür, kararın nedenini ise o kayıtta yazılı bulamaz.

Kurumlarda ve yapay zekâ destekli çalışmada "son karar insandadır" cümlesi tek başına bir güvence değil, çoğu zaman bir slogandır. Benim için gerçek test iki sorudan oluşur: karar sahibi adıyla yazılı mı, ve o kararın nedeni kimin sözüyle yazılı? Makine yardım eder; ama insan kararın gerekçesini boş bıraktığında, sistem o boşluğu kendi çıkarımıyla doldurabilir ve kararın kurumsal hafızadaki anlamı değişir.

Benim yardımcı pilotum da hata yaptı. Ben de.

Her yazımın sonunda, metni bilişsel yardımcı pilotumla hazırladığıma dair bir menşe notu paylaşıyorum. İç kurallarımda bu beyanın her yüzeyde durması yazılıydı.

21 Ekim'de Medium'da yayımladığım bir edebiyat yazısının sayfasına bu notu koymadım. O gün saat 15.23'te yalnızca "Medium'a menşe koymuyorum" dedim; kararın nedenini o anda kayda geçirmedim.

Aynı gün iç kayıtlarımızı tutan sistemim, sayfadaki bu eksikliği kapatırken kararın gerekçesini benim adıma kendisi yazdı ve durumu yazarın "takdiri" olarak sınıflandırdı. Oysa o akşam 22.57'de kendi sözümle gerçek nedeni söylediğimde tablo başkaydı: "menşe beyanı yazacak kadar vaktim yoktu." İki dakika sonra, 22.59'da kayda şu şerhi düştük: "takdir" bana ait bir söz değildi, sistemin çıkarımıydı.

Burada iki ayrı hata üst üste bindi. Benim hatam, kendi koyduğum kuralın dışına çıkarken kararın nedenini o anda kendi cümlemle yazmamaktı. Yardımcı pilotumun hatası ise boş kalan gerekçeyi benim yerime tahmin edip bir zaman sıkışmasını ilkesel bir "takdir" gibi kayda geçirmekti. Gerekçeyi karar sahibinin yerine sistem yazdığında, o günkü pratik bir aksaklık kurumsal hafızada bilinçli bir emsal gibi görünmeye başlar.

Sonradan o Medium sayfasına menşe beyanını ekledim; ancak iç kaydımızda "her yüzeyde beyan" ilkesi ile o günkü "Medium'a koymuyorum" kararım arasındaki gerilimi silmedik, görünür tuttuk. Kayıt bunu bir kural olarak değil, yalnızca o yüzeye özgü bir istisna olarak işaretledi; ileriye dönük bir hüküm olup olmadığı ise belirsiz kaldı. Bu olaydan yeni bir kural doğmadı; çelişki hâlâ açık.

Bir sonraki durak

Bir sonraki durak Charlie Brooker'ın Black Mirror'ı (2011 –). Soru şu: bir sistem bizi ölçmeye başlayınca ne kaybederiz?

Sizin organizasyonunuzda alınan kararların altında yalnızca kimin imza attığı mı yazılı, yoksa o kararın gerçek gerekçesi de karar vericinin kendi cümlesiyle duruyor mu?

Samih Yedievli, Kasım 2026

Not: Bu metni, yapay zekâ tabanlı bilişsel yardımcı pilotum Synapta OS ile hazırladım.