Geçen yazı bir cümleyle bitmişti ve o cümleyi bilerek açık bırakmıştım: "Veriniz burada, ama hangi veriyi isteyeceklerine bankanız karar verecek."

Neden bankanız? Bu yazı o sorunun cevabı.

Cevap kısa: çünkü sizin karbon veriniz, bankanızın kredi portföyüne bağlı raporlama yükümlülüğünün bir parçası. Sizin raporunuzda değil — onun raporunda. Veri sizde, hesap onun tarafında. Ve bunun nasıl olduğu, sanayide çoğu kişinin sandığından daha mekanik.

Eşik ikiye katlandı, banka eşiksiz kaldı

Türkiye Sürdürülebilirlik Raporlama Standartları 2024'te yürürlüğe girdi; ilk raporlar 2025'te verildi. Kimin kapsamda olduğu üç ölçütle belirleniyor: aktif toplamı, net satış, çalışan sayısı. Üçünden ikisini iki yıl üst üste aşan şirket rapor yazıyor.

Bu yılın Ocak ayında Kamu Gözetimi Kurumu üç eşiği de yükseltti: aktif bir milyar, net satış iki milyar, çalışan beş yüz. Bir öncekinin tam iki katı. Yani orta ölçekli bir yan sanayi firması için doğrudan kapsama girme ihtimali Ocak'tan bu yana düştü.

Ama aynı kararın bir maddesi eşikleri hiç okumuyor: bankalar. Bankacılık düzenlemesine tabi her banka, büyüklüğüne bakılmaksızın kapsamda. Eşik onlar için yok.

Yani tablo şu: siz muhtemelen dışarıdasınız, bankanız kesinlikle içeride. Ve bankanızın raporlamak zorunda olduğu şey, birazdan göreceğiniz gibi, büyük ölçüde sizsiniz.

Bankanın karbonu bankada değil

Bir bankanın kendi emisyonu küçüktür: binaları, araç filosu, sunucuları. Sera gazı muhasebesinin uluslararası çerçevesi bunu Kapsam 1 ve 2 diye adlandırır ve bir banka için bu iki kalem, toplam ayak izinin küçük bölümünü oluşturur.

Asıl ayak izi başka yerde: kredi ve yatırım portföyünde. Aynı çerçevenin Kapsam 3'ünde, on beşinci kategoride — finanse edilen emisyon. Bankaların bu kalemi ölçmek için kullandığı standardı yazan kuruluşun kendi ifadesiyle, finanse edilen emisyon bir finansal kurumun ayak izinde "açık ara en büyük pay." Ve o standardın ölçtüğü varlık sınıflarından biri, adıyla: ticari krediler.

Şimdi cümleyi tersinden kurun. Bankanızın raporlamak zorunda olduğu en büyük kalemlerden biri, kredi ve yatırım portföyüne atfedilen emisyon. Kredi verdiği işletmelerden biri sizsiniz.

Sizin fabrikanızın karbonu, bankanızın Kapsam 3'ü.

Kalem kimin

Burada bir varsayım çalışıyor ve dile getirilmediği için görünmüyor: karbon verisi benim raporlama işim. Eşiği aşmıyorsam, rapor yazmıyorsam, konu benim masamda değil.

Oysa veri sizin, kalem başkasının. Bankanız o kalemi kendi raporuna yazacak, o rapor ilk yıldan itibaren güvence denetiminden geçecek — Kamu Gözetimi Kurumu bunu 2024'te karara bağladı — ve denetçi bankaya "bu sayıyı nereden aldınız?" diye soracak.

Bankanın cevabı sizsiniz.

Ve sistem bu hâliyle eksiksiz çalışıyor: banka raporunu yazar, denetçi denetler, kurum onaylar. Her halka yerinde. Yalnız bir şey dışarıda kalıyor — o raporun içindeki sayının sahibi, raporu hiç görmüyor. Sayınız dolaşımda; siz dolaşımın dışındasınız.

Bu, sizin eşiğin altında olmanızla ilgilenmiyor. Sizin bir rapor yazıp yazmadığınızla da ilgilenmiyor. Bankanızın taşıdığı bir satırın denetlenebilir olmasıyla ilgileniyor — ve o satırın ham maddesi sizin sahanızdan geliyor.

Muafiyet, erteleme

Bir ayrıntı daha var ve bugün tam olarak neden sessiz olduğunu açıklıyor.

Standart, Kapsam 3'ü ilk iki raporlama yılında zorunlu tutmuyor. Bankaların ilk raporları 2025 dönemine ait; ikincisi bu yıl. Yani finanse edilen emisyon kalemi, bankaların raporunda henüz zorunlu değil — ama üçüncüsünde olacak.

Bu bir muafiyet gibi okunuyor. Değil — bir erteleme, ve süresi yazılı. Kalem gelecek; ne olduğu belli, ne zaman geleceği belli. Bu ikisi arasındaki fark, hazırlığın olup olmadığını belirleyen tek şey.

Ve bankanın ertelemesi sizin ertelemeniz sayılmaz. Bankanın o kalemi rapora yazacağı gün ile veriyi sizden isteyeceği gün aynı gün olmayacak; veri toplamak, doğrulamak ve kendi sisteminden geçirmek önce gelir. Bu süre sizin takviminizde görünmüyor, bankanın takviminde var.

Aynı yapı, bir katman yukarıda

Geçen yazı bir yapıyı anlatıyordu: burada olan, orada belirlenen. Sayı burada, anlamı fiyat endeksinde; fabrika burada, kararı Brüksel'de.

Bu yazı o yapının sebebini gösteriyor. Karar orada veriliyor, çünkü kalem orada duruyor. Bankanız hangi veriyi isteyeceğine karar verecek — ne meraktan, ne düzenleyici olduğu için. Kendi raporunda sizin verinizden türeyen bir satır taşıdığı için. Ve kimin hangi veriyi isteyeceğine karar veren taraf, o veriyi kendi yükümlülüğü için isteyen taraftır.

Standardın mantığı da bunu söylüyor ve karmaşık değil: para nereye gittiyse ölçüm oraya gider. Bankanın parası fabrikanıza geldiyse, bankanın ölçümü de fabrikanıza gelir. Bu bir tercih değil, muhasebe.

Bir kredi masasında oturmuş herkes bilir: soru hazırlanırken cevap sorulmaz; cevap istendiğinde soru çoktan sorulmuştur.

Bugün

Bu, bir emisyon hesaplama meselesi değil. Bankanın finanse edilen emisyon hesabını sizin yapmanız gerekmiyor — ama o hesabın girdilerinden biri sizin veriniz. Sizin masanıza gelen şey de hesap değil: bir kredi koşulu.

Bankanız o satırı raporuna yazmaya başladığında, satırın kalitesi bankanın denetim riski olacak. Denetim riski fiyatlanır. Fiyatlanan şey kredi koşuluna döner. Bu zincirin hiçbir halkası sizin masanızda değil — ama son halkası sizin masanızda bitiyor.

Burada sorulacak soru "Kapsam 3 nasıl hesaplanır" değil. O soruyu bankanız kendi danışmanına soracak. Sizin masanızda sorulacak soru şu: bankam benim adıma hangi satırı taşıyor, o satır ne zaman denetlenecek, ve ilk sorusu bana ne zaman gelecek?

Bu üç sorunun cevabı bugün bankanızda var. Sizde yok.

Veri sizin. Kalem başkasının. Denetim başkasının. Koşul sizin.

Bankanız size ilk soruyu sorduğunda, cevap hazır mı olacak — yoksa hangi verinin neden istendiğini o gün mü öğrenmeye başlayacaksınız?

Samih Yedievli